|
چکیده
|
آثار تدفینی از معدود مواد فرهنگی هستند که بی شک شواهدی از نگرش فرهنگ های منقرض شده نسبت به مرگ را فراهم می کنند. طبیعت اطلاعات فراهم آمده از رهگذر مطالعۀ مواد تدفینی غیرمستقیم و ضمنی است. اما اسناد نوشتاری می توانند مکمل و راهنمای بررسی این موضوع در مورد فرهنگ های تاریخی باشند. ایرانشهر ساسانی از افق های زمانی-مکانی بوده که شواهدی از سنت ها و عقاید خاکسپاری فرهنگ های گوناگونش در دست است. بنابراین مطالعۀ فرهنگ مادی و مدارک مکتوب مرتبط با این موضوع گامی رو به پیش در حوزۀ مطالعات ساسانی شمرده می شود که تا به امروز کم وبیش مغفول مانده است. پژوهش حاضر تلاشی از آن دست برای استنباط های عقیدتی از مواد تدفینی بوده و بر اساس این پرسش طراحی شده که آیا شناسایی نظام های عقیدتی گروه هایی که ساختارها و بقایای تدفینی گونه گونی را به وجود آورده اند، بر پایۀ شواهد در دسترس ممکن است؟ فرض نویسنده بر این بوده که با توجه به منابع نوشتاری اندک، تمایز میان دین های گوناگون بر اساس فرهنگ مادیِ در دسترس چالش برانگیز است، چه برسد به تفاسیر مختلف از زرتشتی گری در این دوران. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ داده های باستان شناختی و منابع دست اول به گونه شناسی ساختارهای تدفینی و پراکنش فضاییشان بر اساس واپسین یافته ها و سرانجام استخراج و استنباط اطلاعات آیینی پرداخته است. در نتیجه نشان داده شده که گورهای «چاله ای» و «چینه سنگی» که فاقد ویژگی های استودان یا گورهای اضطراری مذکور در وندیداد و دادستان دینیگ هستند، می توانند با اطمینان بالایی غیرزرتشتی تلقی گردند. همچنین زیست آیینی اقلیت نسطوری در مواردی در استفادۀ آنها از سنت های تدفین زرتشتی مانند «گوردخمه ها» و «استودان ها» بازتاب یافته است. اما در حالی که استودان ها به طور کلی مدرکی از تلاش مردمان حوزه های جغرافیایی متفاوت را برای انطباق اعمال تدفینی با اصول زرتشتی ارائه می کنند، «دخمه گذاری» در گوردخمه ها و برج های خاموشی امکان پیگیری تداوم و تحول سنت های تدفین زرتشتی در ایران دوران گوناگون را فراهم می نمایند.
|