چکیده
مجموعه گنجعلی خان کرمان که در عصر شاه عباس اول صفوی احداث شد، از جامع ترین فضاهای شهری تاریخی ایران است که علاوه بر ارزش های برجسته معماری، بستری زنده برای تعاملات، مناسک و رویدادهای اجتماعی جامعه شهری کرمان بوده است. مسئله اصلی این است که جایگاه اجتماعی مجموعه گنجعلی خان در تاریخ کرمان هنوز روشن نیست؛ به ویژه به درستی مشخص نشده که با روی کار آمدن قاجار و تغییر شرایط سیاسی، زندگی مردم، آیین ها و استفاده آن ها از این فضا چگونه دگرگون شده است. بر همین اساس هدف از این مطالعه شناخت هرچه بهتر کارکرد اجتماعی مجموعه گنجعلی خان در دوره های صفوی و قاجار و نیز بازسازی ساختار و کارکرد اجتماعی جامعه آن دوره بر اساس گذشته است. این تحقیق با رویکردباستان شناسی اجتماعی و با استفاده از روش کیفی، توصیفی–تحلیلی و بر پایه گردآوری اسنادی و کتابخانه ای (از جمله تحلیلکتیبه ها،سکه ها، وقف نامه ها و متون تاریخی) انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که این مجموعه در دوره صفوی با ترکیب پیوسته میدان، بازار، حمام، مسجد، کاروانسرا، مدرسه، ضرابخانه و آب انبار، 6 کارکرد اصلی (اقتصادی، خدماتی، مذهبی، آموزشی، ارتباطی و سیاسی) داشت و در درجه اول مانند یک «مرکز قدرت» برایاثبات اقتدار دولت مرکزی و مشروعیت مذهبی عمل می کرد. در دوره قاجار با وجود تحولات سیاسی،کارکردهای پایه (تجاری، عبادی و خدماتی) همچنان ادامهیافت؛ اما با کم شدن از نقش مستقیم حاکمیت، میدان و فضاهای پیرامونی آن به صحنه ای برای مناسک مردمی،تشکل های صنفی،نزاع هایفرقه ای (حیدری–نعمتی) و در نهایت به «مرکز حافظه» و هویت جمعی شهروندان تبدیل شد. بر این اساس با روی کار آمدن حکومت قاجار کارکردهای این مجموعه تعطیل نشد، بلکه از یک فضای تحت کنترل حاکمیت به جایی برای زندگی جمعی و خاطرات مردم تبدیل شد که نشان دهندهانعطاف پذیری و سازگاری بالای فضاهای سنتی شهر ایرانی است.