حسین حبیبی

طی چند دهۀ اخیر مسئلۀ گسترش قلمرو مادها به سمت مناطق غربی، یعنی شمال بین النهرین و شرق آناتولی و ارمنستان که تا پیش از این امری پذیرفته شده میان تاریخ نگاران بود، به شدت مورد تردید قرار گرفته است و پژوهشگران این حوزه به وجود یک پادشاهی قدرتمند مادی که قلمرو آن به خارج از مرزهای کنونیِِ ایران گسترش پیدا کرده باشد، قائل نیستند و این ایدۀ سنتی را بیشتر حاصل تفسیر اشتباه هرودت و یا منابع اطلاعاتی این مورخ یونانی دانسته اند. مقالۀ حاضر که با استناد به منابع کتابخانه ای و به ویژه با استفاده از گزارش کاوش های باستان شناسی در برخی محوطه های کشورهای امروزی عراق و ترکیه و با روش توصیفی-تحلیلی نوشته شده، صرفاًً با بررسی مدارک باستان شناسی در پی پاسخ دادن به این پرسش اساسیِِ تاریخ ایران باستان است که آیا مادها پس از نابودی حکومت های قدرتمند آشور نو و اورارتو، قلمرو سابق آنها را تحت سیطرۀ خود درآوردند یا آ نگونه که در برخی پژوهش های جدید ادعا شده، این مناطق تحت کنترل پادشاهی بابل نو بوده است. فرضیه تحقیق این است که برخی از بناهای خارج از مرزهای کنونی ایران ازجمله تیلّّه هویوک و تل قبّّه که کاوشگران آنها را به دوره هخامنشی تاریخ گذاری کرده اند، در دوره تسلط مادها بر بخش هایی از آناتولی و بین النهرین ساخته شده اند. نتایج تحقیق پیش رو نشان از آن دارد که باوجود کوتاه مدت بودن پادشاهی مادها و نبود فرصت کافی برای تثبیت پایه های قدرت در مناطق دوردست، مادها در این مناطق حضوری به نسبت فعّّال داشته و مجموعه ای از بناها و آثار هنری از خود بر جا گذاشته اند که طی چند دهۀ اخیر توسط باستان شناسان کاوش شده اند.