محمد فاریابی

برآورد تغذیه آب زیرزمینی یکی از چالش های مهم در مدیریت منابع آب زیرزمینی بوده و گام مهمی در مدیریت منابع آب به ویژه در مناطق خشک و نیمه خشک است. وقوع خشکسالی و تغییرات کاربری اراضی دو عامل مهم و تاثیر گذار بر میزان تغذیه آب زیرزمینی هستند. این پژوهش به منظور بررسی میزان تغذیه آبخوان دشت جیرفت و در دو مرحله انجام شده است. در گام نخست، تاثیر عوامل مختلفی از جمله میزان بارندگی، نوسانات دبی رودخانه و میزان پمپاژ از آبخوان بر وقوع خشکسالی آب زیرزمینی در دشت جیرفت بررسی شده است. به این منظور از شاخص هایی مانند شاخص بارش استاندارد (SPI)، شاخص استاندارد شده دبی (SDI) و شاخص منبع آب زیرزمینی (GRI) استفاده شده است. برای بررسی تاثیر میزان برداشت از آبخوان، شاخص جدیدی تحت عنوان شاخص پمپاژ آبخوان (API) معرفی شده است. شاخص های مذکور در مقیاس های زمانی مختلف مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته و تغییرات زمانی آن ها بررسی شده است. برای بررسی میزان ارتباط بین شاخص های مختلف خشکسالی از ضریب همبستگی پیرسون و روش آنالیز خوشه ای استفاده شده است. در مرحله دوم، میزان تغذیه آبخوان با استفاده از مطالعه نوسانات سطح آب زیرزمینی در چاه های مشاهده ای در یک دوره 24 ساله (1401-1378) برآورد شده و عوامل موثر بر تغییرات مکانی و زمانی آن بررسی شده است. میزان تغذیه آبخوان با استفاده از روش نوسان سطح آب برآورد شده و تاثیر عوامل مختلف مانند خشکسالی و تغییرات کاربری اراضی بر میزان تغذیه آب زیرزمینی بررسی شده است. یافته های این پژوهش بیانگر این است که نقش عوامل انسانی (پمپاژ آبخوان) نسبت به عوامل طبیعی (بارندگی و رودخانه)، در وقوع خشکسالی آب زیرزمینی دشت جیرفت بیشتر است. در میان عوامل طبیعی نیز تاثیر کاهش دبی رودخانه در وقوع خشکسالی آب زیرزمینی مهمتر از نوسانات بارندگی است. ویژگی های هیدروژئولوژیکی آبخوان دشت جیرفت مانند عملکرد گسل ها نیز رفتار آبخوان در شرایط خشکسالی را تحت تاثیر قرار داده است. حداقل، متوسط و حداکثر تغدیه آبخوان دشت جیرفت در این دوره آماری مورد مطالعه به ترتیب برابر با 97/0، 18/51 و 58/186 میلی متر در سال است. کمترین میزان تغذیه در بخش جنوبی آبخوان و بیشترین میزان تغذیه در حاشیه شمال شرقی آن رخ داده است. عواملی مانند ویژگی های ژئومرفولوژیکی سطحی، بافت خاک و جنس رسوبات بخش غیراشباع آبخوان توزیع فضایی تغذیه آبخوان را تحت تاثیر قرار داده اند. خشکسالی هیدرولوژیکی نسبت به خشکسالی هواشناسی تاثیر بیشتری بر میزان تغذیه آبخوان داشته است. افزایش پمپاژ از آبخوان و افزایش سطح زیرکشت محصولات کشاورزی نیز باعث افزایش تغذیه آبخوان شده است.